EMDR bij angst: werkt het bij paniek en hoe ontstaat angst?

EMDR kan helpen bij angst die is ontstaan na een traumatische ervaring. Door de emotionele lading van die herinnering te verminderen, wordt de angstreactie in het dagelijks leven vaak kleiner. Bij een angststoornis is EMDR niet de eerste keuze, maar het kan wel een waardevol onderdeel van je behandeling zijn.

Hieronder lees je wat het onderzoek laat zien over EMDR bij angstklachten, paniek en vermijding, hoe angst ontstaat en wanneer EMDR wel en niet passend is. Ik werk 13 jaar als EMDR therapeut in mijn praktijk in Leerdam.

Kort overzicht

• EMDR staat voor Eye Movement Desensitization and Reprocessing. Het is een therapie die is ontwikkeld om nare herinneringen te verwerken.
• Bij EMDR worden oogbewegingen, geluiden of tikken gebruikt als stimulatie, terwijl je tegelijkertijd aan de herinnering denkt.
• EMDR is erkend als behandelmethode voor angststoornissen, maar is daarbij niet de eerste keuze. Bij PTSS staat het bewijs een stuk sterker.
• EMDR wordt vooral toegepast wanneer angsten sterk verbonden zijn aan specifieke herinneringen of beelden.
• De behandeling kan variëren van 1 tot 13 sessies, afhankelijk van je klachten.

Wat is EMDR therapie?

EMDR is een therapie waarbij je een nare herinnering oproept terwijl je tegelijkertijd een afleidende stimulus volgt. Dat kunnen oogbewegingen zijn, klikjes via een koptelefoon of tikjes op je handen. Die dubbele belasting heet bilaterale stimulatie en is de kern van de methode.

Je werkgeheugen heeft een beperkte capaciteit tijdens EMDR-sessies. Doordat de herinnering en de taak tegelijk om aandacht vragen, raakt je werkgeheugen overbelast. De herinneringen worden daardoor minder levendig en minder emotioneel geladen opgeslagen in je hersenen. De emotionele lading van angsten kan zo afnemen.

Hoeveel sessies je nodig hebt, verschilt per persoon. De behandeling kan variëren van 1 tot 13 sessies. Bij één duidelijke gebeurtenis gaat het vaak snel, bij klachten die al jaren spelen bouwen we het rustiger op.

Werkt EMDR bij angst?

Hier wil ik eerlijk over zijn, ook al lees je op andere sites stelligere beloftes. Het onderzoek naar EMDR bij angstklachten laat een gemengd beeld zien.

• In een meta-analyse toonde EMDR een matig effect op angstsymptomen aan.
• EMDR vermindert angstklachten meer dan passieve controle, dus meer dan afwachten of op een wachtlijst staan.
• Vergeleken met actieve behandelingen zoals cognitieve gedragstherapie of exposure heeft EMDR geen significant effect. Het doet het dus niet aantoonbaar beter, maar ook niet slechter.
• De belangrijkste beperking: er zijn weinig studies, met kleine groepen, en vaak zonder formele diagnose. Daardoor is het vertrouwen in dat bewijs klein.

Daarom is EMDR niet de eerste keuze bij angststoornissen. Bij PTSS ligt dat anders, daar is EMDR wel een van de aanbevolen behandelingen. Wat mij betreft is dat geen reden om EMDR bij angst links te laten liggen. Het is wel een reden om goed te kijken waar jouw angst vandaan komt voordat we ermee beginnen.

Paniek EMDR: EMDR bij paniekaanvallen

Bij paniekklachten zie ik in de praktijk vaak hetzelfde patroon. Je hebt één keer een paniekaanval gehad, en die eerste keer wordt zelf een herinnering waar je bang voor wordt. Je gaat de plek vermijden waar het gebeurde. Je let voortdurend op je lichaam. Zo houdt de angst voor de angst zichzelf in stand.

Bij zo'n paniekaanval is die eerste ervaring een prima doelbeeld voor EMDR. Ook de lichamelijke sensaties zelf kunnen we behandelen: een bonkend hart, een dichtgeknepen keel, het gevoel dat je de controle kwijtraakt. Deze somatische aanpak werkt met wat je lijf laat zien in plaats van alleen met het verhaal eromheen.

Vermijd je door je paniekstoornis al veel situaties, dan is EMDR alleen meestal niet genoeg. Dan combineren we het met exposure, waarbij je stap voor stap weer opbouwt wat je uit de weg ging.

EMDR bij fobieën

Bij specifieke fobieën is het bewijs sterker dan bij algemene angst. EMDR leidt tot een grotere vermindering van fobieklachten vergeleken met een wachtlijst, en EMDR is effectief bij specifieke fobieën zoals spinnenfobie. Bij kinderen met spinnenfobie was EMDR effectief in twee studies. Dat geldt zowel bij kinderen als bij volwassenen.

Logisch ook: bij een fobie is er meestal een concrete gebeurtenis aan te wijzen. EMDR helpt bij het verwerken van onverwerkte trauma's die fobieën veroorzaken, en dan is er iets duidelijks om mee te werken.

Ontstaan angst: waar komt het vandaan?

Angst is op zichzelf niet gevaarlijk. Het is een alarmsysteem dat je waarschuwt. Het probleem begint als dat alarm blijft afgaan terwijl er niets meer aan de hand is.

Psychologisch gezien houdt angst zichzelf in stand door vermijding. Je gaat een angstige situatie uit de weg, je voelt meteen opluchting, en je brein leert: goed gedaan, dat was gevaarlijk. De volgende keer wordt het moeilijker. Zo groeit de angst, terwijl je gedachten je precies vertellen dat het onlogisch is.

De rol van onverwerkte herinneringen

Bij een deel van de mensen zit er een onverwerkte ervaring onder. Een ongeluk, mishandeling, iets uit je jeugd, een medische ingreep die misging. Je zenuwstelsel heeft die gebeurtenis opgeslagen als: dit is levensgevaarlijk. En het blijft daarop reageren, ook al is het allang voorbij.

Daarom werkt EMDR juist bij dit type angst. We halen de lading van de herinnering af, zodat je lijf niet meer hoeft aan te slaan op iets van vroeger. EMDR helpt bij het verwerken van onderliggende trauma's die angststoornissen voeden.

Wat angst kan versterken

Angst staat nooit los van de rest van je leven. Slaaptekort, langdurige stress, alcohol en cafeïne maken je zenuwstelsel prikkelbaarder. Hetzelfde geldt voor hormonale schommelingen, een schildklier die niet goed werkt of een tekort aan bepaalde voedingsstoffen.

Daarnaast spelen aanleg en omgeving mee. Angst komt vaker voor in families, en wie opgroeide in een onvoorspelbare omgeving leert al vroeg dat waakzaam zijn slim is. Bij aanhoudende somberheid of een depressie naast je angstklachten is het extra belangrijk dat iemand naar het geheel kijkt, en niet alleen naar de angst.

Wanneer EMDR ingezet wordt

EMDR wordt toegepast wanneer angsten sterk verbonden zijn aan specifieke herinneringen of beelden. Dat kan bij:

• paniekklachten die begonnen na een duidelijke eerste paniekaanval
• specifieke fobieën, zoals rijangst na een ongeluk
• sociale angst die terug te voeren is op vernedering, pesten of afwijzing
• angstsymptomen bij PTSS of na een schokkende gebeurtenis
• angst die zich vooral lichamelijk kan uiten: spanning, hyperventilatie, een druk op je borst

Wanneer EMDR (nog) niet passend is

EMDR is niet altijd het juiste startpunt. Patiënten moeten EMDR niet ondergaan in een slechte periode, en dat neem ik serieus. In deze situaties wachten we of stabiliseren we eerst:

• bij een acute crisis of als je nu nog in een onveilige situatie zit
• bij ernstige dissociatieve klachten of een actieve psychose
• bij verslaving waarbij middelen worden gebruikt om gevoelens weg te drukken
• als je zo uitgeput bent dat je er de energie niet voor hebt

Over de timing binnen een traject ben ik duidelijk: ik begin niet in de eerste sessie met EMDR. Eerst kijken we waar je staat, wat je nodig hebt en of je dit kunt dragen. Dat is geen uitstel, dat is de voorbereiding die het verschil maakt.

EMDR gecombineerd met exposure (Herkennen van de situaties en inschatten welke lading erop zit) 

EMDR en exposure vullen elkaar goed aan. EMDR haalt de lading van de herinnering af, exposure leert je zenuwstelsel dat de situatie nu veilig is. Bij ernstige vermijding is die combinatie vaak nodig, want een verwerkte herinnering betekent nog niet dat je je leven weer oppakt.

De volgorde die ik meestal aanhoud: eerst rust en stabiliteit, dan EMDR op de herinnering die het zwaarst weegt, en daarna stap voor stap oefenen in het echte leven. De eerste stap is altijd klein genoeg om te lukken.

Wel werk ik met een paar afspraken. We spreken vooraf af hoe je aangeeft dat het te veel wordt, we oefenen iets waarmee je jezelf kunt kalmeren, en we bouwen niet verder op zolang de vorige stap nog te spannend is. Gebruik je medicatie of loop je bij een psycholoog, dan werk ik daarnaast, nooit in plaats daarvan.

Hoe je je voorbereidt op een EMDR sessie

Veel voorbereiding is niet nodig, en dat is precies de bedoeling. Wel help je jezelf met een paar dingen:

• plan je sessie op een moment waarop je daarna kunt bijkomen
• schrijf vooraf op wat je grootste zorgen en vragen zijn, dan bespreken we die meteen
• zorg dat je veilig thuiskomt en dat je avond niet volstaat

Wat je na een sessie kunt verwachten

Patiënten hebben wisselende ervaringen met EMDR. Sommige patiënten ervaren EMDR als intensief en zwaar, anderen voelen vooral opluchting. Je kunt moe zijn, emotioneler dan normaal, of levendiger dromen. Meestal zakt dat binnen een paar dagen.

Wat vrijwel iedereen fijn vindt: patiënten waarderen nagesprekken na EMDR-sessies zeer. In die gesprekken hoor ik vaak dat een sessie intens was, maar goed te doen. We sluiten dus nooit af zonder even samen te kijken hoe je eruit komt en wat je de komende dagen kunt verwachten. Om je herstel te bevorderen doe je het die dag rustig aan.

Waar je op let bij het kiezen van een EMDR therapeut

EMDR wordt gegeven door professionals met een specifieke opleiding, die werken met erkende protocollen en hun eigen werk laten toetsen via intervisie of supervisie. Dat is geen formaliteit: bij angstklachten bepaalt de keuze van het juiste protocol een groot deel van het resultaat.

• Vraag welke opleiding iemand heeft gevolgd en hoeveel ervaring diegene heeft met angst en paniek.
• Vraag hoe er wordt gestart. Gaat iemand meteen aan de slag, of wordt eerst gekeken of jij dit kunt dragen?
• Vraag hoe de voortgang wordt gevolgd. Regelmatig meten of je klachten echt verminderen hoort erbij.
• Let op of je het gevoel hebt dat er echt naar je geluisterd wordt. Dat voorspelt meer over het resultaat dan de techniek zelf.

Conclusie: wanneer EMDR bij angst wel en niet

EMDR is effectief bij PTSS en werkt goed bij specifieke fobieën. Bij angstklachten in het algemeen is EMDR effectief in vergelijking met niets doen, maar niet aantoonbaar beter dan cognitieve gedragstherapie of exposure. Dat betekent: zinvol als er een aanwijsbare gebeurtenis onder je angst ligt, en niet de logische eerste keuze als die er niet is.

Zoek professionele hulp als je angst je dagelijks leven bepaalt. Dat kan via je huisarts, via een psycholoog of rechtstreeks bij een praktijk als de mijne. Het doel is wat mij betreft niet dat je leert omgaan met je angst, of dat je die met wilskracht leert beheersen of overwinnen. Het doel is dat je lichaam weer ervaart dat het veilig is.

Denk je dat EMDR bij jou past?

Dat zoeken we samen uit, in een gratis kennismakingsgesprek. Je vertelt kort wat er speelt, ik denk mee over wat past, en daarna beslis jij of je in therapie gaan een goed idee vindt. Je zit nergens aan vast. Ik werk in mijn praktijk in Leerdam en online.